U bent hier

Antikythera mechanisme

Vraag een "nerd" met een achtergrond in (maritieme) archeologie en ICT naar zijn favoriete maritieme erfgoed, dan is de kans groot dat het Antikythera mechanisme in de top 10 zit. Wanneer deze persoon ook nog eens een milde obsessie met astronomie heeft dan zal de waarschijnlijkheid dat dit artefact op de eerste plek staat 1 naderen.
Even kort door de bocht. Het Antikythera mechanisme werd in de vroege 20ste eeuw door sponsduikers tussen een gezonken scheepslading Griekse artefacten gevonden. De lading bestond uit bronzen en marmeren beelden, amforen, munten en andere objecten.
 
Romeins schip, geplunderde lading
Deze lading was "plunder/handel" afkomstig van verschillende havens in Klein-Azië en Griekenland met mogelijk eindbestemming Rome waar deze objecten erg in trek waren. Waarschijnlijk te zwaar beladen zonk het schip rond 70-80 v.Chr. voor de kust van het Griekse eiland Antikythera. Het mechanisme zelf was een onherkenbare klomp brons en vergaan hout. Daardoor merkte men pas een aantal jaar later op dat het leek alsof er tandwieltjes in zaten. Het duurde daarop nog enkele decennia voordat de technologie bestond om dit object non-destructief te analyseren. Het bleek een behoorlijk complexe machine te zijn met complexe radarwerken en overbrengingen. Na jaren van onderzoek door een multidisciplinair legertje archeologen, historici, astronomen, wiskundigen en natuurkundigen kon men eindelijk de werking van het apparaat reproduceren.
 
Analoge computer
Het bleek een mechanische analoge "computer" die met belachelijke nauwkeurigheid de toenmalige observaties van het heelal kon modelleren en voorspellen. Oké, de gangbare geocentrische hypothese van leven, het universum en alles was misschien wel onjuist, maar het bewijzen van geocentrisme was ook niet het doel van het apparaat. Het doel was het voorspellen van de fasen van de maan, zons- en maansverduisteringen en waar je de planeten in de lucht kon vinden. Hierbij werd niet alleen rekening gehouden met bijvoorbeeld de observatie dat de maan door haar elliptische baan op haar apogeum langzamer gaat dan bij haar perigeum*, maar ook dat deze baan rond de aarde een precessie leek te hebben met een periode van ongeveer 18,6 jaar. De ratio van tandjes op de tandwieltjes in het mechanisme benaderde deze beweging met een nauwkeurigheid van 8 decimalen achter de komma!
"Ja, hoor eens! Maar dit is toch niet echt specifiek maritiem, maar gewoon toevallig onderdeel van deze 'plunder'-lading?" zullen sommigen tegensputteren.  Nou, behalve dat ik bijna alle archeologie kan herleiden naar maritieme archeologie**, zijn de links tussen het Antikythera mechanisme en maritieme geschiedenis natuurlijk legio.
 
Voorspellen
Het voorspellen van maansverduisteringen was belangrijk voor een cultuur waar dit soort gebeurtenissen als een slecht voorteken werd gezien. De slag in de haven van Syracuse (415 v.Chr.) zou bijvoorbeeld voor Athene veel beter zijn afgelopen, als ze beschikking hadden gehad over deze machine. Wie weet hoeveel (maritieme) beslissingen later zijn genomen op basis van de voorspellende vermogens van dit soort apparaten. Helaas ging deze kennis in Europa voor meer dan een millennium verloren, maar via het Byzantijnse rijk, het Midden-Oosten en uiteindelijk de Moren die Spanje veroverden, kwam deze kennis weer terug. Zo is deze tweeduizend jaar oude technologie zowel een vroeg voorbeeld van toegepaste astronomie als wel de voorloper van het uurwerkmechanisme. Twee onderdelen die nodig zijn om per schip rond de wereld te navigeren.
 
Fijn techniek, ab ovum?
Maar daar stopt het niet mee. De fijntechniek waarvan het Antikythera mechanisme het oudst bekende voorbeeld is, zou uiteindelijk resulteren in de Britse "Bomba" in de jaren 40 van de 20ste eeuw. Deze door Alan Turing ontwikkelde mechanische computer was essentieel in het kraken van de Enigma code waarmee de Duitse U-boten hun communicatie encodeerden. Trouwens, Alan Turing, de vader van de moderne computer. Wat krijgen we wanneer we de moderne computer combineren met kennis van banen rond de aarde? Juist, het GPS systeem. Het systeem waarmee alle schepen ter wereld tegenwoordig hun weg vinden.
Overdrijf ik nu wanneer ik zeg dat het Antikythera mechanisme direct verantwoordelijk is voor moderne astronomie, fijntechniek, Het tijdperk van de grote ontdekkingen, horloges, de uitkomst van WOII, computers en GPS? Ja, een beetje misschien***. Dat neemt niet weg dat dit magistraal maffe apparaat op elk vlak de archeo-techno-astronomie nerd in mij dusdanig kietelt dat het zonder twijfel mijn favoriete stukje maritiem erfgoed is.
 

Door Peter Lunshof (Timescale)


* Apogeum - perigeum. De punten in een baan rond de aarde waar een object respectievelijk het verst van en het dichtst bij de aarde is.

** Gordon Willey and Philip Phillips schreven in 1958 : "Archaeology is anthropology or it is nothing." Dit is natuurlijk onjuist. Juist is : "Archaeology is maritime archaeology or it is nothing."
*** Dat wil zeggen, enorm.
 
 
 
 
Video 
De Antikythera wrak en mechanisme

Reacties